Αστυφιλία, μοντερνισμός και Δημογραφικό

Αυτό πρέπει να ξαναγίνει πρότυπο...

Η αστυφιλία άλλαξε τον τρόπο σκέψης και ζωής των Ελλήνων, και έπαιξε και το ρόλο της στη δημογραφική κατάρρευση. Ας το δούμε:

Αν ρίξουμε μια ματιά στη ελληνική κοινωνία πριν την Κατοχή αλλά και λίγο μετά, θα διαπιστώσουμε πως στη ουσία βλέπουμε έναν άλλο κόσμο. Μιαν άλλη κοινωνία. Έναν άλλο πολιτισμό - και δεν αναφερόμαστε στην τεχνολογία, αλλά στο πλέγμα ηθών και αξιών.

Δύσκολη η ζωή για τη μεγάλη, τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων. Φτώχεια, αμορφωσιά, δυστυχία, έλλειψη στοιχειωδών υποδομών... Υγιή πρότυπα, όμως - ασχέτως αν υπήρχε υποκρισία ή και καπήλευση αυτών από αρκετούς. Και, βασικό πρότυπο η οικογένεια και η απόκτηση παιδιών. Βλέπετε τότε δεν ήμασταν "πολιτισμένοι" και η άμβλωση θεωρείτο αυτό που πραγματικά είναι: φόνος.

Η ύπαιθρος έσφυζε από ζωή. Ακόμα και οι "μεγάλες" πόλεις ήταν σχετικά μικρές και, ακόμα και σ' αυτές η "γειτονιά" ήταν ζωντανή, η αλληλεγγύη ως ένα βαθμό το ίδιο, η καλημέρα ήτα του Θεού και λίγο πολύ όλοι γνωρίζονταν. Στην επαρχία, βέβαια, και μάλιστα στα χωριά, κατοικούσε το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της χώρας.

Στα χωριά οι οικογένειες είχαν περισσότερα παιδιά απ' ό,τι οι οικογένειες των πόλεων. Η φτώχεια μεγαλύτερη, οι συνθήκες ζωής υποβαθμισμένες σε σχέση με αυτές στις πόλεις, όμως παρ' όλα αυτά τα παιδιά ήταν περισσότερα. Κάποιοι λένε πως "αυτή ήταν η μόνη διασκέδαση", άλλοι λένε πως δεν υπήρχε αντισύλληψη και οικογενειακός προγραμματισμός, άλλοι πως ήθελαν πολλά χέρια για τα χωράφια ή για να υπερνικήσουν την παιδική θνησιμότητα... το σημαντικότερο όμως - που πολλοί αρνούνται να το δουν - είναι πως τότε τα παιδιά θεωρούνταν ευλογία, παρά τη φτώχεια. Θεωρούνταν πηγή ευτυχίας, όχι εμπόδιο για την προσωπική ευτυχία και ανέλιξη όπως σήμερα (που όπως είπαμε είμαστε "πολιτισμένοι").

Μετά την Κατοχή, στα τόσα προβλήματα της πατρίδας προστέθηκαν κι άλλα. Χωριά ρημαγμένα από τους κατακτητές ή από τον εμφύλιο, οικογένειες αποδεκατισμένες, φυγάδες από τον τόπο τους, άνθρωποι που είχαν δει το χάρο με τα μάτια τους, μεταναστευτικό ρεύμα για το εξωτερικό... Έχουμε μια πρώτη εμφάνιση της αστυφιλίας, όμως δεν φαίνεται να επηρεάζει το πλέγμα αξιών των Ελλήνων - μεγαλύτερο ήταν το αποτύπωμα που είχε αφήσει ο πόλεμος, η κατοχή και ο εμφύλιος στις αξίες και στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων παρά αυτή η πρώιμη αστυφιλία. Ίσως γι' αυτό και δε βλέπουμε σημαντική διαφορά στους ρυθμούς γεννήσεων μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950.

Πριν συνεχίσουμε, θα πρέπει να προσέξουμε κάτι: η γενιά που έκανε παιδιά - για παράδειγμα - το 1955 είναι ως επί το πλείστον η γενιά που ενηλικιώθηκε γύρω στο 1950. Αυτό σημαίνει πως η νοοτροπία του - περί οικογένειας αλλά και γενικότερα - διαμορφώθηκε ουσιαστική σ' αυτήν την πενταετία. Αυτή την συνθήκη ας την έχουμε στο μυαλό μας και για τις επόμενες εποχές. 

Εκεί γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 1950 η ζωή στη Ελλάδα αλλάζει. Η αστυφιλία γίνεται ισχυρό ρεύμα, οι πόλεις μεγαλώνουν και το χάσμα στην ποιότητα ζωής ανάμεσα σ' αυτές και στην επαρχία διευρύνεται. Και μ' αυτή έρχονται κι άλλα.

Άδεια ύπαιθρος, πόλεις - τέρατα...

Το πλέγμα αξιών αλλάζει, ακολουθεί αυτό που προβάλει ο κινηματογράφος και το ραδιόφωνο. Η λογοτεχνία όπως και τα λαϊκά αναγνώσματα παίρνουν νέο δρόμο. Τα δυτικοευρωπαϊκά και - κυρίως - τα αμερικανικά πρότυπα (όπως και ο τρόπος) ζωής προβάλλονται κατά κόρον και γίνονται ζηλευτά (αν όχι φανερά, στα κρυφά). Αυτή η γενιά είναι που παντρεύεται σε λίγο πιο μεγάλη ηλικία κατά μέσο όρο (γύρω στα 28, 30 για τους άντρες) και αποκτά λιγότερα παιδιά ανά οικογένεια: στις πόλεις γύρω στα τρία παιδιά, τρία με πέντε στα χωριά. Είναι η γενιά που έκανε οικογένεια στη δεκαετία του 1960.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960, όμως, έχουν αλλάξει τα πράγματα. Η αστυφιλία έχει ενταθεί - σε αντίθεση με τη μετανάστευση στο εξωτερικό που αρχίζει να μειώνεται. Στη Δύση ισχυροποιείται το φεμινιστικό κίνημα, ξεκινά η σεξουαλική απελευθέρωση, έχουμε το κίνημα των χίππυς, τις πολιτισμικές εντάσεις του Ψυχρού πολέμου.... Στη χώρα μας, έχουμε τη δυναμική είσοδο των γυναικών στην αγορά εργασίας. Η κοινωνία αλλάζει. 

Η γενιά που ενηλικιώνεται στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1960 κάνει οικογένεια στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1970 ή λίγο πιο μετά, και κάνει ακόμα λιγότερα παιδιά. Πλέον έχει υπάρξει και κάτι ακόμη: η γυναίκα έχει βγει από το σπίτι και οι μισθοί έχουν μικρύνει - αυτό όμως θα το δούμε πιο κάτω.

Από εδώ και πέρα αρχίζει να γίνεται εμφανής ο δημογραφικός μαρασμός. Στη σεξουαλική απελευθέρωση έρχεται να προστεθεί μια γενικότερη χαλάρωση των ηθών, μια άνοδος του ατομικισμού και της προσωπικής ευεξίας. Το διαζύγιο δεν είναι πια το στίγμα που ήταν κάποτε, η μοιχεία το ίδιο. Έχουμε και μια άλλη αλλαγή: με την είσοδο των γυναικών στη αγορά εργασίας οι μισθοί των αντρών έπεσαν. Έτσι ενώ παλαιότερα ένα σπίτι μπορούσε να ζήσει με το μισθό μόνο του άντρα, τώρα χρειάζεται δύο μισθούς. 

Η οικογένεια παύει να είναι το πρότυπο που ήταν για τις γυναίκες, και σ' αυτό εκτός των άλλων έχει παίξει ρόλο και η άνθηση του φεμινισμού. Τα αποτελέσματα θα αρχίσουν να φαίνονται σε μια δεκαετία, όταν πια η γυναίκα δεν θα έχει και χρόνο για την οικογένειά της - όπως και ο άντρας άλλωστε - κάτι που θα χειροτερέψει με την εφαρμογή του συνεχούς ωραρίου. 

Τα χωριά αργοπεθαίνουν...

Σαν να μην έφθαναν αυτά, οι κάκιστες συνθήκες ζωής στα χωριά κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1970 σε συνδυασμό με λάθος πολιτικές (στα πλαίσια της προετοιμασίας της χώρας για την είσοδο στην ΕΟΚ) οδήγησαν στην έναρξη της ερήμωσης της υπαίθρου. Οι άνθρωποι πλέον εντάσσονταν στον τρόπο ζωής των πόλεων, με τις αξίες και τον τρόπο σκέψης που περιγράψαμε πιο πάνω. 

Το κερασάκι στην τούρτα: είχαμε τις αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, το ξεχωριστό επώνυμο για τις γυναίκες, την αποποινικοποίηση της μοιχείας, την απλοποίηση των διαζυγίων, την επέλαση του φεμινισμού... Ό,τι είχε ονειρευτεί και εξιδανικεύσει η γενιά που ενηλικιώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1970 το πέτυχε μια δεκαετία αργότερα, όταν πια είχε καταστεί κοινός τρόπος σκέψης. Τεράστια λάθη που έριξαν κι άλλο τον ήδη χαμηλό ρυθμό γεννήσεων της χώρας. 

Και φυσικά ό,τι ακολούθησε ήταν στον ίδιο καταστροφικό δρόμο. Περαιτέρω καταρράκωση αξιών, ολοένα και εντονότερη προβολή και επιλογή στρεβλών προτύπων. Απόλυτη εγκατάλειψη της επαρχίας, όλο και χειρότερες συνθήκες ζωής για τη μεγάλη πλειοψηφία σε πόλεις και χωριά... Ολοκληρωτικός πόλεμος ενάντια στην οικογένεια σε κάθε ευκαιρία και πλήρης απαξίωσή της, ευνουχισμός των αντρών, αποθηλυκοποίηση των γυναικών... 

Κατήφορος. 

Προωθήθηκε ο υπερκαταναλωτισμός, ο ατομικισμός, η καλοπέραση. Η οικογένεια ξαφνικά έγινε εμπόδιο, βάρος. Για σκεφτείτε το λίγο: τι είναι τα bachelor parties; "η τελευταία σου βραδιά ως ελεύθερος - ελεύθερη, η τελευταία σου ευκαιρία να διασκεδάσεις ξένοιαστα, να φλερτάρεις, να... να...". Δηλαδή τι σου λένε, ότι από αύριο θα είσαι υπόδουλος - υπόδουλη, σκλαβιά, μιζέρια, ευθύνες, ρουτίνα... αντίο (ωραία ζωή). Γιατί αυτό κυριαρχεί πλέον: ότι ο γάμος, η οικογένεια, τα παιδιά είναι βάρος, είναι εμπόδια, είναι αλυσσίδες σκλαβιάς.  

Είναι εντυπωσιακό που κανένας θεσμός, κανένας ταγός δεν ύψωσε ανάστημα στη λαίλαπα - όπως δεν το έκανε και για το φράγκεμα (την "δυτικοποίηση") του ελληνισμού (ο οποίος δεν ήταν ποτέ ούτε Δύση ούτε Ανατολή αλλά όριο και ταυτόχρονα σημείο συνάντησης των δύο κόσμων). Ίσως να είχε να κάνει με την ένταση των ιδεολογικών συγκρούσεων του Ψυχρού πολέμου (μετά ήταν πια αργά), πάντως η σιωπή ήταν εκκωφαντική. Ελάχιστοι μόνο τόλμησαν να πουν κάτι, αλλά μέχρι εκεί. 

Μπορεί να ανατραπεί όλο αυτό; Μπορεί να ξαναμπεί ο Ελληνισμός στις ράγες του; Μπορεί να ξανανθίσει η ρωμιοσύνη; 

Πως μπορούν να ξαναγίνουν ζηλευτά τα υγιή πρότυπα; Πως, όταν φοβόμαστε τη σύγκρουση, όταν δεν έχουμε νοοτροπία φάλαγγας (όπου ο κάθε οπλίτης προστατεύει με τα όπλα του το διπλανό του, από τον οποίο εξαρτάται και ο ίδιος); 

Μπορεί να γίνει. Το έχουμε πει, ο ελληνισμός διψά να ζήσει. Το είδαμε κι αυτές τις μέρες με την υποδοχή που επιφύλαξε ο κόσμος στην ταινία για τον εθνάρχη Καποδίστρια. Θέλει όμως σκληρό αγώνα.

Δεν υπάρχει άλλη επιλογή όμως.